ΠΡΟΣ ΛΗΨΗ | Ποιος είμαι, όταν δεν δουλεύω;
Του ΑΝΔΡΕΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ
Υπάρχει μια αδιόρατη μετατόπιση στον τρόπο που μιλάμε για τον εαυτό μας. Δεν είναι πάντα εμφανής, αλλά αποκαλύπτεται σε μικρές καθημερινές στιγμές: σε μια γνωριμία, σε μια οικογενειακή κουβέντα, ακόμη και σε μια απλή ερώτηση. «Με τι ασχολείσαι;»
Η απάντηση έρχεται σχεδόν αυτόματα. Σαν να συνοψίζει κάτι ουσιαστικό. Σαν να λέει περισσότερα από όσα λέει.
Κάποτε, το ερώτημα της ύπαρξης ανήκε στη σφαίρα της σκέψης. «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω», έγραφε ο René Descartes. Σήμερα, χωρίς να το διατυπώνουμε ρητά, μοιάζουμε να ζούμε με μια διαφορετική παραδοχή: δουλεύω, άρα υπάρχω.
Στην ελληνική καθημερινότητα αυτό αποκτά μια ιδιαίτερη ένταση. Η εργασία δεν είναι απλώς ρουτίνα· είναι σταθερότητα μέσα σε μια συνθήκη που συχνά μοιάζει ασταθής. Για πολλούς νέους ανθρώπους, η είσοδος στην αγορά εργασίας συνοδεύεται από αβεβαιότητα, προσωρινότητα και την αίσθηση ότι τίποτα δεν είναι δεδομένο. Και όμως, η ανάγκη να ορίσεις τον εαυτό σου μέσα από αυτό που κάνεις παραμένει ισχυρή.
Η σημασία της εργασίας δεν απασχόλησε μόνο τη φιλοσοφία, αλλά και την οικονομική σκέψη. Ο Adam Smith είδε στην εργασία την πηγή του πλούτου των εθνών, μέσα από τον καταμερισμό και την οργάνωσή της. Ο David Ricardo τη συνέδεσε με την ίδια την έννοια της αξίας. Αργότερα, ο John Maynard Keynes φαντάστηκε ένα μέλλον όπου η τεχνολογική πρόοδος θα μείωνε δραστικά τον χρόνο εργασίας, αφήνοντας περισσότερο χώρο για ζωή πέρα από την παραγωγή.
Το μέλλον αυτό, όμως, δεν ήρθε όπως είχε προβλεφθεί.
Η ιδέα ότι η εργασία μπορεί να περιοριστεί ή ακόμη και να εξαφανιστεί επανήλθε αργότερα με πιο ριζοσπαστικό τρόπο. Ο Jeremy Rifkin στο The End of Work μίλησε για έναν κόσμο όπου η αυτοματοποίηση μειώνει διαρκώς τις παραδοσιακές μορφές απασχόλησης, θέτοντας ένα δύσκολο ερώτημα: τι σημαίνει κοινωνική ένταξη όταν η εργασία παύει να είναι δεδομένη;
Σήμερα, η εργασία δεν εξαφανίζεται - μεταμορφώνεται. Όπως επισημαίνει ο Γιάννης Βαρουφάκης, η ψηφιακή οικονομία δημιουργεί νέες μορφές παραγωγής αξίας που συχνά δεν αναγνωρίζονται ως εργασία με την κλασική έννοια. Η δραστηριότητά μας στις πλατφόρμες, η προσοχή μας, τα δεδομένα μας, εντάσσονται σε ένα νέο οικονομικό περιβάλλον όπου τα όρια ανάμεσα στην εργασία και την καθημερινότητα γίνονται θολά.
Σε αυτό το τοπίο, η έννοια του «Hustle Culture» έρχεται να δώσει το τελειωτικό χτύπημα στην ανάπαυση. Δεν αρκεί πια να δουλεύεις· πρέπει να «κυνηγάς» διαρκώς κάτι παραπάνω. Ο ελεύθερος χρόνος ενοχοποιείται και κάθε δραστηριότητα, από ένα χόμπι μέχρι μια ανάρτηση στα social media, πιέζεται να μετατραπεί σε «side hustle» ή σε επένδυση για το προσωπικό μας brand. Η εργασιοθεραπεία παύει να είναι επιλογή και γίνεται εξαναγκασμός: μια διαρκής προσπάθεια να βελτιώσουμε το «προϊόν» που ονομάζεται εαυτός, υπό τον φόβο ότι αν σταματήσουμε, θα μείνουμε πίσω.
Παράλληλα, η σταθερότητα της εργασίας γίνεται ολοένα και λιγότερο δεδομένη. Ο Guy Standing περιγράφει την άνοδο του «precariat», μιας κοινωνικής συνθήκης όπου η εργασία υπάρχει, αλλά χωρίς ασφάλεια, συνέχεια ή σαφή ταυτότητα.
Ίσως γιΆ αυτό η απουσία εργασίας βιώνεται τόσο έντονα. Δεν αφορά μόνο το εισόδημα, αλλά και την αίσθηση του αν ανήκεις κάπου. Το «δεν δουλεύω» γίνεται εύκολα «δεν προχωράω». Ο Karl Marx είχε ήδη επισημάνει ότι η εργασία αποτελεί βασική μορφή ανθρώπινης έκφρασης, αλλά και πεδίο αποξένωσης όταν παύει να ανήκει σε εκείνον που την εκτελεί.
Κι όμως, μέσα σε αυτή τη διαρκή κίνηση, υπάρχει και κάτι πιο σιωπηλό. Η καθημερινότητα της εργασίας γεμίζει σχεδόν κάθε διαθέσιμο χρόνο. Η παύση γίνεται σπάνια και συχνά άβολη.
Ο Friedrich Nietzsche είχε υπονοήσει ότι η αδιάκοπη δραστηριότητα μπορεί να λειτουργεί και ως τρόπος αποφυγής: ένας τρόπος να μην στραφούμε σε πιο δύσκολα ερωτήματα για τον εαυτό μας.
Απέναντι σε αυτή την ένταση, η σκέψη του Αριστοτέλη μοιάζει σχεδόν ήρεμη. Η εργασία είναι αναγκαία, αλλά δεν αποτελεί τον τελικό σκοπό της ανθρώπινης ζωής. Η ευδαιμονία περιλαμβάνει και άλλες διαστάσεις: τη σκέψη, τη σχέση με τους άλλους, τον χρόνο που δεν υπηρετεί άμεσα κάποιο αποτέλεσμα.
Ίσως το ερώτημα να μην είναι αν δουλεύουμε για να υπάρχουμε, αλλά αν μπορούμε να υπάρχουμε και πέρα από τη δουλειά μας.
Και ίσως αυτό να μην είναι αποκλειστικά σύγχρονη ανησυχία. Ήδη από την αρχαιότητα, ο Πλάτων στην «Πολιτεία» έβλεπε την εργασία ως αναγκαία για τη λειτουργία της κοινωνίας, αλλά όχι ως τον πυρήνα της ανθρώπινης ολοκλήρωσης. Ο καταμερισμός της οργανώνει τον κόσμο, αλλά δεν εξαντλεί το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος.
Ίσως, τελικά, εκεί να επιστρέφει η πιο δύσκολη εκδοχή του ερωτήματος: όχι αν δουλεύουμε άρα υπάρχουμε, αλλά αν υπάρχουμε μόνο μέσα από αυτό που κάνουμε.
